انتخاب تاریخ:   /  /   
<stylestyle ویژه‌نامه بی‌قانون منتشر شد آسیاتک قانون بچه‌ها نیشخط پایگاه جامع اطلاع رسانی صنعت فولاد ایران
کد خبر: ۸۹۸۳۰ | تاریخ : ۱۳۹۶/۸/۱۰ - شماره: 1061
پدیده شوم خودکشی از منظر فقهی و کیفرشناسی بررسی شد

مـرگ یک‌طرفه!

گروه حقوق وقضا


در قرآن كريم آياتي وجود دارد كه حرمت خودكشي از آن‌ها قابل استنباط است

خودكشي يك نوع آدم‌كشي است كه تغيير سمت يافته و به جاي اينكه آدمي، فرد ديگري را بكشد، خود را هدف قرار مي‌دهد

خودكشي نوعي قتل نفس همراه با وحدت قاتل و مقتول است

پديده خودكشي از ديدگاه علوم مختلفي چون روان‌شناسي، جامعه‌شناسي، پزشكي، جرم‌شناسي و حقوق‌جزا قابل تحليل و بررسي است

در زمان‌هاي گذشته، خودكشي از نظر بسياري از ملل جرم نبوده و حتي گاهي يك عمل افتخارآميز تلقي مي‌شده است

مطابق قانون مجازات جرايم رايانه‌اي، معاونت در خودكشي با سيستم‌هاي رايانه‌اي و مخابراتي جرم بوده و داراي مجازات است

خودکشی در میان جوامع «هاراگيري» در ژاپن، «ساتي» در هندوستان و «اينويت» در میان اسكيمو ها عملی افتخارآمیز تلقی می شده است


پديده خودكشي از ديدگاه علوم مختلفي چون روان‌شناسي، جامعه‌شناسي، پزشكي، جرم‌شناسي و حقوق‌جزا (كيفري) قابل تحليل و بررسي است. ازلحاظ حقوق كيفري، بحث درباره خودكشي در حاشيه بررسي قتل‌ها به ميان مي‌آيد. از اين حيث، خودكشي يا انتحار عبارت است از قتلي كه فاعل جرم(قاتل)،‌ مفعول جرم(مقتول) نيز قرار می‌گیرد؛ به‌عبارت‌ديگر هرگاه مجني‌عليه(بزه‌ديده) قتل، خود قاتل باشد، عمل خودكشي محقق می‌شود. درواقع خودكشي نوعي از قتل همراه با وحدت قاتل و مقتول است. بر اين اساس، بايد گفت خودكشي و به‌تبع آن خودزنی از جمله بارزترين مواردي هستند كه در آن‌ها بزهكار و بزه‌ديده يك‌نفر است. بنابراين خودكشي مهم‌ترين نوع خشونت تغيير‌شكل داده شده است. در اين نوع از خشونت، فرد مرتكب به جاي اينكه ديگران را مورد حمله و تعرض قرار دهد، به زندگي و حيات خود حمله كرده و به آن خاتمه مي‌بخشد.

خودكشي از ديدگاه شریعت

در قرآن كريم آياتي وجود دارد كه حرمت خودكشي از آن‌ها قابل استنباط است. صريح‌ترين آيه‌اي كه در زمينه خودكشي مي‌تواند مورد استناد قرار گيرد، ذيل آيه۲۹ سوره «نساء» است كه در آن خداوند مي‌فرمايد: «خودتان را نكشيد. به‌درستي كه خداوند نسبت به شما مهربان است». یکی از تفاسير قطعي آيه۲۹ سوره نساء حرمت خودكشي است. البته غير از آيه مذكور، آيه۳۳ سوره «اسراء» نيز به‌نوعي دلالت بر حرمت خودكشي دارد. در اين آيه خداوند متعال مي‌فرمايد: «هرگز نفس محترمي را كه خداوند آن را محترم داشته و قتلش را حرام كرده نكشيد؛ مگر به‌حق».

اكراه بر خودكشي‌

اگر كسي به ديگري فرمان دهد كه خود را بكشد و او خودكشي کند، چنانچه مامور كودك غيرمميز باشد، آمر را قصاص مي‌كنند، زيرا او قاتل عمد به‌حساب مي‌آيد؛ اما اگر مامور، صغير مميز و يا كبير باشد، آمر قصاص نمي‌شود؛ چراكه در اين حالت نمي‌توان قتل را به آمر مستند دانست، بلكه به خود مقتول مستند است. البته اين حكم در صورتي است كه قاتل مختار باشد و يا اگر مورد تهديد قرار گرفته، تهديد به كمتر از قتل يا به خود قتل باشد اما اگر تهديد به چيزي بيشتر از قتل باشد، مثل اينكه آمر بگويد: «خود را بكش، وگرنه تو را قطعه قطعه خواهم كرد». در اين صورت خودكشي جايز خواهد بود؛ زيرا در اين حالت مانعي از شمول ادله اكراه نخواهد بود. از‌اين‌رو به موجب ادله اكراه، حرمت قتل نفس از بين خواهد رفت.

خودكشي از ديدگاه حقوق جزاي ايران‌

تعيين مصاديق جرم از وظايف قانونگذار است و درراستاي اجراي اين وظيفه بايد كوشش كند افعال مجرمانه را به‌صراحت و بدون ابهام مشخص كند تا به‌بهانه تفسير، دادرسان نتوانند آزادي‌هاي مردم را به مخاطره اندازند؛ به‌عبارت‌ديگر، هيچ چيز مهم‌تر از آن نيست كه مخاطبان قانونگذار به‌درستي تكليف خود را بدانند تا بتوانند آن را به‌طوردقيق ادا كنند. در قانون مجازات عمومي مصوب۱۳۰۴ شمسي و اصلاحات آن در سال ۱۳۵۲، خودكشي جرم تلقي نشده و براي خودكشي، شروع به خودكشي و معاونت و مشاركت در خودكشي مجازاتي پيش‌بيني نشده بود. در‌حال‌حاضر نيز در قوانين جزايي ايران خودكشي يا شروع به آن جرم نبوده و مجازاتي ندارد، زيرا اعمال كيفر نسبت‌به خودكشي‌كننده واجد جنبه پيشگيرانه نيست و هرنوع عكس‌العمل قانوني، موجب ورود لطمه مادي و معنوي به فاميل و بستگان وي خواهد شد. درواقع به‌دليل نبودِ نص خاصي درمورد خودكشي يا شروع به آن، اين عمل قابل مجازات نيست. اما در مورد معاونت در خودكشي بايد بيان داشت از آنجايي كه قانونگذار معاونت در جرم را به‌عنوان جرمي مستقل نمي‌شناسد، بلكه در اين زمينه از نظريه مجرميت عاريه‌اي(مجرميت استعاره‌اي) پيروي كرده است؛ بدين معنا كه تحقق معاونت در جرم وابسته و منوط به اقدام مجرمانه‌اي است كه مباشر جرم مرتكب مي‌شود و هرگاه عملي برابر قانون جرم تلقي نشود، احراز معاونت در آن هم قابل‌تصور نيست، بنابراين چون نفس ارتكاب خودكشي جرم و قابل مجازات نيست، معاونت در آن نيز جرم تلقي نشده و فاقد كيفر است. براي مثال، زن و شوهري تصمیم مي‌گيرند كه با خودكشي به حيات خود خاتمه دهند، براي تحقق ايـن امر، زن در آشپزخانه درازکشیده و شوهرش نيز پس از بازكردن شيرگاز، روي زمين مي‌خوابد. پس از مدتي، زن به‌دليل مسموميت با گاز فوت مي‌كند اما شوهر بنا به دلايلي همچون پشيمان‌شدن يا سررسيدن همسايه‌ها و يا قطع گاز زنده مي‌ماند. در اينجا سوال اين است كه آيا شوهر قاتل همسرش محسوب مي‌شود يا اينكه مباشر نبوده و فقط معاونت در خودكشي او کرده است؟پاسخ‌گفتن به اين پرسش چندان آسان نيست. مطابق حقوق جزاي انگلستان شايد بتوان عمل شوهر را تحت عنوان قرارداد خودكشي تلقي كرد و او را مرتكب قتل غيرعمد ارادي دانست كه البته چنين تفسيري موسع بوده و نمي‌تواند ملاك عمل قرار گيرد، چراكه تفسير قوانين جزايي بايد مضيق بوده و به نفع متهم انجام گيرد. از ديدگاه فقهي، درخصوص اين فرض عده‌اي از نظريه‌پردازان اهل سنت معتقدند كه شوهر به‌دليل اقدام به خودكشي كه فعلي حرام است، مجرم بوده و داراي مجازات تعزيري است. نكته مهم در اين پرسش آن است كه اگرچه برخي ممكن است معتقد به قاتل‌بودن عمدي شوهر باشند؛ اما عده‌اي ديگر نيز بحث رضايت مجني‌عليه را كه همان زن است، به‌عنوان يكي از عـلـل مـوجـهـه جـرم (اسباب اباحه) مطرح مي‌سازند، همچون قتل از روي ترحم كه به موجب قوانين برخي كشورها مثل هلند مجاز اسـت.‌الـبـتـه بـيشتر استادان حقوق جزا بحث رضايت مجني‌عليه را در مورد قتل نمي‌پذيرند و همواره كشته‌شدن يك شخص را به‌دست ديگري با رضايت خود مقتول، قتل تلقي كرده و معتقد به مجازات قاتل هستند. اما در اين فرض، اگر عمل شوهر را مباشرت در قتل تلقي نكرده و معاونت در خودكشي بدانيم، از آنجا كه مطابق قوانين جزايي ايران خودكشي جرم نيست، معاونت و مساعدت در خودكشي نيز عنوان معاونت نداشته و قابل مجازات نيست. مساله مهم درباره خودكشي اين است كه اگر كسي بدون علم و آگاهي مجني‌عليه، عامدانه موجبات مرگش را به‌دست خود او فراهم آورده و يا شخص مجنون يا نابالغي را با سوءنيت خاص از طريق تحريك و ترغيب وادار به خودكشي كرده باشد، چنين اعمالي از مصاديق قتل عمدي خواهند بود. براي مثال، چنانچه كسي مجنون يا كودكي را كه شنا بلد نيست، وادار به شنا كردن در دريا يا استخر عميقي کند يا سلاحي را به كودكي داده و او را تشويق كند كه ضمن ملاحظه داخل لوله اسلحه، ماشه را بكشد و يا فردي را كه از وجود برق فشار قوي در يك سيم و آثار مرگبار آن ناآگاه است، عامدانه اغوا و وادار کند كه سيم روباز را در دست بگيرد، در همه اين موارد، موضوع معاونت در خودكشي منتفي بوده و اين قبيل اعمال از مصاديق قتل عمدي خواهند بود، زيرا مرتكب با قصد سلب حيات از شخصي معين كاري را انجام داده كه منجر به سلب حيات او شده است.

مطابق قانون مجازات جرايم رايانه‌اي، معاونت در خودكشي با سيستم‌هاي رايانه‌اي و مخابراتي جرم بوده و داراي مجازات است. براساس ماده16 اين قانون و بند(ج) آن «هركس از طريق سيستم رايانه‌اي يا مخابراتي به منظور ارتكاب جرايم و انحرافات جنسي يا ساير جرايم يا خودكشي يا استعمال مواد روانگردان، اشخاص زير ۱۸ سال تمام را آموزش داده يا تبليغ يا تحريك يا تهديد يا تشويق يا دعوت نموده يا فريب دهد يا طريق ارتكاب يا استعمال آن‌ها را تسهيل كند يا آموزش دهد، به حبس از ۹۱ روز تا يك سال يا جزاي نقدي از دوميليون و ۵۰۰ هزار تا ۱۰ ميليون ريال و يا به هر دو مجازات محكوم خواهد شد». در قانون مدني ايران‌ تنها ماده‌اي كه به نوعي به خودكشي اختصاص دارد، ماده ۸۳۶‌ است.

مطابق اين ماده «هرگاه كسي به قصد خودكشي خود را مجروح يا مسموم كند يا اعمال ديگري از اين قبيل را كه موجب هلاكت است، مرتكب گردد و پس از آن وصيت نمايد، وصيت در صورت هلاكت باطل است و هرگاه اتفاقا منتهي به فوت نشود، وصيت‌نافذ خواهد بود. بنابراين وصيت كسي كه به قصد خودكشي خود را مجروح يا مسموم نموده، باطل است. نكته مهم در اين ماده قصد خودكشي موصي مي‌باشد». براين‌اساس، درصورتي‌كه موصي قصد خـودكـشـي نداشته و هدفش جلب رأفت و محبت ديگري باشد؛ براي مثال موصي به اين منظور كه پدرش نسبت به او محبت بيشتري پيدا كند، با اسلحه كمري به كتف خود شليك كرده و اين امر موجب مرگ وي شود، وصيتي كه پس از ارتكاب اين عمل مي‌كند، باطل نخواهد بود؛ زيرا ماده ۸۳۶ قانون مدني تصريح دارد كه عمل بايد به قصد خودكشي انجام شده باشد؛ حال آنكه در اين مثال، مرتكب چنين قصدي نداشته است.

خودكشي نوعي قتل نفس همراه با وحدت قاتل (جاني يا بزهكار) و مقتول (مجني‌عليه يا بزه‌ديده) است؛ به‌عبارت‌ديگر، خودكشي يك نوع آدم‌كشي است كه تغيير سمت يافته و به جاي اينكه آدمي، فرد ديگري را بكشد، خود را هدف قرار مي‌دهد. از‌اين‌نظر، خودكشي مهم‌ترين نوع خشونت تغيير شكل داده شده است. انتحار از ديدگاه اسلام حرام بوده و حرمت آن از نظر كتاب، سنت و اجماع ثابت شده و براي مرتكب آن كيفر اخروي وعده داده شده است.

معاونت در خودكشي نيز از ديدگاه حقوق جزاي اسلام«اعانت بر اثم» تلقي شده و مرتكب آن مستوجب تعزير است.‌ در زمان‌هاي گذشته، خودكشي از نظر بسياري از ملل جرم نبوده و حتي گاهي يك عمل افتخارآميز تلقي مي‌شده است كه از آن جمله مي‌توان به خودكشي‌هاي موسوم به «هاراگيري» در ژاپن، «ساتي» در هندوستان و «اينويت» در بين اسكيموها اشاره كرد. اما كم‌كم با نفوذ دين مسيح و تفكرات مذهبي در غرب، خودكشي ممنوع و مخالف مذهب تلقي شد و براي مرتكب نيز مجازات‌هايي در نظر گرفته شد. با ظهور افكار ليبراليستي و اومانيسمي در كشورهاي غربي، خودكشي دوباره مورد جرم‌زدايي قرار گرفت؛ البته اين بار به دليل اصل آزادي اراده انسان و حاكميت مطلق او بر سرنوشت خويش. با وجود اين، برخي از صورت‌هاي معاونت در خودكشي در قوانين جزايي بعضي از كشورها مورد جرم‌انگاري قرار گرفته و قابل مجازات هستند. اما در حقوق جزاي ايران، خودكشي و شروع به آن جرم نيست و از آنجا كه قانونگذار ايران از نظريه مجرميت عاريه‌اي استفاده كرده است، معاونت در خودكشي هم جرم نبوده و قابل كيفر نيست. البته چندي است براساس قانون مجازات جرايم رايانه‌اي، برخي از صور معاونت در خودكشي ازطريق سيستم‌هاي رايانه‌اي و مخابراتي جرم تلقي شده و قابل مجازات هستند.


فصل بی‌قراری نهنگ آبی

هادی شریعتی، /  فعال حقوق کودک و عضو هیات مدیره انجمن حمایت از حقوق کودکان

«وسایلم را بین دوستان تقسیم کنید، پدر و مادر عزیزم من شما را دوست دارم اگر خودم را می‌کشم به خاطر شما نیست به خاطر خودم است».

این آخرین دست نوشته دختر 12 ساله است که سال گذشته به دلیل اخراج از مدرسه و ترس از تنبیه، خودش را از طبقه چهارم ساختمانی در مشهد به پایین پرتاب کرد. در همان سال «شوان» دانش آموز 10ساله اهل اشنویه در مواجه با طعم فقر و فرار از شهریه مدرسه و نگاه‌های تحقیرآمیز خود را حلق آویز کرد. اما این پایان ماجرا نبود. گرچه سال95 را می‌توان سال خودکشی نوجوانان نامید، این روند در سال96 نیز ادامه پیدا کرد. نوجوان‌شدنِ سن خودکشی رنج‌نامه‌ای است که بیشتر از آنکه بررسی علمی و تخصصی براي بروز و پیدایش آن در جامعه صورت گیرد، سهمش فقط تیترشدن در روزنامه‌هاست.در قوانین ایران، اقدام به خودکشی جرم محسوب نمی‌شود اما برای معاونت در خودکشی در بند «ب» ماده15 قانون جرايم رایانه‌ای مصوب سال1388 مجازات تعیین و اشاره شده است: «هرشخصی که افراد را به ارتكاب جرایم منافی عفت یا استعمال مواد مخدر یا روانگردان یا خودكشی یا انحرافات جنسی یا اعمال خشونت‌آمیز تحریك یا ترغیب یا تهدید یا دعوت كرده یا فریب دهد یا شیوه ارتكاب یا استعمال آن‌ها را تسهیل كند یا آموزش دهد، به حبس از 91 روز تا یك‌سال یا جزای نقدی از پنج‌میلیون‌ریال تا 20‌میلیون‌ریال یا هر دو مجازات محكوم می‌شود». پیشگیری از خودکشی نوجوانان اما بیش از انشای ماده و قانون نیاز به شناخت و درک از حقوق اولیه کودکان دارد. خودکشی نوجوانان واکنش اعتراضی به همه چالش‌های حل نشده در حوزه حقوق کودکان است. نادیده‌گرفته‌شدن و غفلت از کودکان درگیر در فقر، کودکان آزاردیده، کودکان ترانس سکشوال، کودکان طلاق و... سبب بروز پدیده کودکان مشتاق به مرگ شده است.آنچه این‌روزها بیش از اندازه بر آن تاکید می‌شود تاثیرگذاری یک‌بازی رایانه‌ای بر افزایش آمار اقدام به خودکشی در نوجوانان است ، درحالی‌که گرایش به مرگ و نیستی در این گروه سنی علت‌های عمیق‌تری دارد. بازی نهنگ آبی، عضویت در فرقه‌های شیطان‌پرستی، تاثیر مخرب فضای مجازی یا هردلیل دور از منطق دیگری نمی‌تواند چهارگانه خشونت، ترس، رهاشدگی و افسردگی را که بستر و زمینه‌ساز اشتیاق به مرگ در نوجوانان است ،کمرنگ کند. فکر خودکشی با طرد، ترس‌ها و آزار در چهاردیواری خانه و در خانواده شروع می‌شود و با تحقیرها و فشارهای آموزشی در مدرسه ادامه پیدا می‌کند و با نمایش‌هایی همچون قصاص در ملاعام و تزریق مرگبار خشونت به روان کودکان در جامعه به اوج می‌رسد.اکنون فصل تازه‌ای از خودکشی‌های نوجوان شروع شده، فصلی که نامش با نهنگ آبی گره خورده است. هرچند وجود یا عدم وجود چنین بازی‌ای در هاله‌ای ابهام است اما چنین ابهامی در فصل بی‌قراری خودکشی‌های نوجوانان تاثیری ایجاد نمی‌کند. قربانیان این فصل، کودکان تنها و آشفته‌ای هستند که بار سنگین ترس، خشم و غم را تنهایی در خیابان‌های ناامن جامعه به دوش می‌کشند. بدون آنکه مهارت مقابله با این هیجان‌های منفی را پیش‌تر آموخته باشند. آموزش مهارت‌های فرزند پروری به والدین، بازشدن درب‌های مدرسه به روی مددکاران اجتماعی، آموزش رسمی و استاندارد مهارت زندگی در مدارس می‌تواند آغازی برای پایان این فصل باشد.

ارسال دیدگاه شما

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیر سیستم منتشر خواهند شد
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهند شد
  • پیام هایی که به غیر از زبان پارسی باشد منتشر نخواهند شد